Een gemeente geeft jaarlijks flink wat geld uit aan leveranciers, dienstverleners en projecten. Elke euro die je inkoopt, is ook een keuze: voor wie schep je werk, welke bedrijven krijgen een kans, en welke waarden draag je uit? Inclusief aanbesteden maakt die keuze bewust. Toch roept het in de praktijk veel vragen op. Mag dit eigenlijk wel binnen de aanbestedingsregels? Hoe voorkom je dat het symboolpolitiek wordt? En hoe meet je of het werkt?

Hieronder beantwoorden we de vragen die we het vaakst horen van inkopers, beleidsadviseurs en bestuurders. Geen stappenplan, maar de antwoorden die je nodig hebt om zelf de goede vervolgvraag te stellen.

Wat is inclusief aanbesteden precies?

Inclusief aanbesteden betekent dat je bij het inkopen van diensten, leveringen en werken bewust rekening houdt met diversiteit, gelijke kansen en maatschappelijke waarde. Je kijkt niet alleen naar de laagste prijs, maar ook naar wie er profiteert van de opdracht en wie er aan tafel komt.

Dat kan op twee niveaus. Je kunt eisen stellen aan de opdracht zelf, bijvoorbeeld dat een toegankelijke website voldoet aan de geldende richtlijnen. En je kunt eisen stellen aan de manier waarop een leverancier werkt, bijvoorbeeld dat hij mensen met een afstand tot de arbeidsmarkt inzet. Beide vormen versterken elkaar.

Mag dit wel volgens de aanbestedingsregels?

Ja. De aanbestedingsregels laten meer ruimte dan veel gemeenten denken. Je mag sociale en maatschappelijke criteria meewegen, zolang ze verband houden met de opdracht en je ze vooraf duidelijk en proportioneel formuleert. De kunst zit in de formulering: een eis moet objectief toetsbaar zijn en mag de markt niet onnodig beperken.

Waar het misgaat, is meestal niet de wet, maar de angst voor de wet. Inkopers houden criteria vaag of laten ze weg uit voorzichtigheid. Het gevolg is dat de opdracht “neutraal” lijkt, maar in werkelijkheid steeds bij dezelfde, vaak grote partijen terechtkomt. Neutraliteit bestaat niet: niets kiezen is ook een keuze.

Wat is het verschil met social return?

Social return is een onderdeel van inclusief aanbesteden, niet het geheel. Bij social return vraag je een leverancier om een deel van de opdrachtwaarde te besteden aan het inzetten of opleiden van mensen met een kwetsbare arbeidsmarktpositie. Dat is waardevol, maar het is één instrument.

Inclusief aanbesteden gaat breder. Het kijkt ook naar de toegankelijkheid van wat je inkoopt, naar de diversiteit van de leveranciers die je bereikt, en naar de vraag of kleinere of nieuwe spelers überhaupt een eerlijke kans krijgen om mee te dingen. Social return zonder die bredere blik blijft een vinkje op een formulier.

Hoe voorkom je dat het een papieren exercitie wordt?

De belangrijkste valkuil is dat een mooie eis op papier niet wordt nageleefd. Een leverancier belooft van alles bij de inschrijving en niemand controleert het daarna. Zo verdampt de ambitie.

Drie dingen helpen daartegen. Maak de eis concreet en meetbaar, zodat naleving toetsbaar is. Spreek af hoe en wanneer je controleert, en koppel er gevolgen aan. En, misschien wel het belangrijkste: voer het gesprek tijdens de looptijd, niet alleen bij de gunning. Een leverancier die merkt dat je het serieus neemt, neemt het zelf ook serieuzer.

Sluiten we kleine ondernemers juist niet buiten met al die eisen?

Dat risico bestaat, en het verdient aandacht. Te zware of te ingewikkelde eisen kunnen kleine en lokale ondernemers afschrikken, terwijl juist zij vaak voor diversiteit en lokale binding zorgen. De oplossing zit in proportionaliteit en toegankelijkheid van de procedure zelf.

Denk aan het opknippen van grote opdrachten in kleinere percelen, het vereenvoudigen van de inschrijving, en het actief uitnodigen van partijen die je normaal niet bereikt. Inclusief aanbesteden is dus niet alleen “meer eisen”, maar ook “lagere drempels”.

Hoe weten we of het werkt?

Door vooraf te bepalen wat je wilt bereiken en dat te volgen. Niet met één groot rapport aan het eind, maar met een paar betekenisvolle indicatoren die je gaandeweg bijhoudt. Hoeveel verschillende leveranciers bereik je? Komen er nieuwe partijen bij? Wat leveren de sociale afspraken concreet op in mensenlevens, niet alleen in euro’s?

Belangrijk is dat je ook leert van wat niet lukt. Een eis die telkens tot bezwaren leidt of nooit wordt nageleefd, vertelt je iets. Inclusief aanbesteden is een leerproces, geen afvinklijst.

Aan de slag met inclusief aanbesteden

Inclusief aanbesteden begint niet bij de jurist, maar bij de wil om je inkoopkracht in te zetten voor een gemeente die voor iedereen werkt. De regels bieden ruimte, de instrumenten bestaan, en de eerste opdracht is altijd de moeilijkste.

Wil je je inkopers en beleidsadviseurs meenemen in deze manier van denken? Diveclusion verzorgt trainingen en advies waarin we inclusief opdrachtgeverschap concreet en werkbaar maken voor jouw organisatie. We dive into inclusion.